Giriş

98/37/EC sayılı AB’nin Makineler Direktifi’nde, bu direktif kapsamındaki makinelerin karşılamak zorunda oldukları temel gerekler tespit edilmektedir.

Sağlık ve güvenlik gerekleri, tasarım esnasındaki diğer hususların yanında, özellikle; materyaller, aydınlatma, çalışma, acil duruş, mekanik risklere karşı korunma, denge, koruma kalkanı ve güvenlik tesisatı, elektrikle ilgili riskler, patlama tehlikesi, titreşimler, gürültü, radyasyon, emisyonlar ve makinenin üzerindeki bakım ve emniyet işaretleri ile ilgilidir.

Çoğu makine türü için, makinenin direktifin gereklerini karşılayıp karşılamadığı, bir onaylanmış kuruluşa gerek kalmadan imalatçı tarafından değerlendirilebilir (Modül A).

Makinenin tip plakası, CE işaretini, imalatçının adı ve adresini, ürünün seri ve/veya tip numarasını ve imalat tarihini ihtiva etmelidir.

Makineler Direktifi 1 Ocak 1993 tarihinde yayımlanmış ve 2 yıllık bir geçiş döneminden sonra 1 Ocak 1995 tarihinden sonra tam olarak uygulanmaya başlamıştır. Bu tarihten beri direktif kapsamına giren her yeni ürünün CE işareti ile etiketlenme zorunluluğu bulunmaktadır.

91/368/EEC sayılı direktif ile yapılan değişiklik ile, diğer hususların yanında kişileri taşıma ve kaldırma araçları ile güvenlik parçalarına sahip makineler de bu direktif kapsamına alınmıştır. Bu ürünler için geçiş dönemi biraz daha geç bir tarih olan 1 Ocak 1997 tarihinde sona ermiştir.

Eğer bağımsız olarak CE uygunluk işareti iliştirilmiş bir kaç makine bir üretim bandına monte edilirse o zaman bu kombinasyon da direktifle uyumlu olmak zorundadır. İlave riskler veya değiştirilmiş riskler, risk analizleriyle kontrol edilmek zorundadır. Daha sonra tasarımcı, kullanıcı ya da tedarikçilerden birisi bir uygunluk beyanı düzenleyerek nihai sorumluluğu alır ve CE işaretini monte edilen sisteme iliştirir.

Makine Direktifi, aşağıda belirtilenler hariç, en az bir parçası hareket eden, muhtelif parça ve gruplardan oluşan ve malları işlemeye, taşımaya veya ambalajlamaya yarayan tüm makineler ile arıza veya kötü çalışma durumlarında bunların etkisine maruz kalan insanların güvenliğine ve sağlığına yönelik riskleri bertaraf etmeye yönelik bir güvenlik fonksiyonu yerine getirmek üzere pazara arzedilen emniyet teçhizatlarını içerir:

• hasta ile doğrudan temas eden tıbbi kullanım amaçlı makineler,
• yüklerin kaldırılması ve indirilmesi için kullanılan bir makine olmadıkça, güç kaynağı sadece doğrudan uygulanan kol gücü olan makineler,
• fuar alanlarında ve/veya eğlence parklarında kullanılan özel makineler,
• buhar kazanları, tanklar ve basınçlı kaplar,
• özellikle nükleer amaçlar için tasarlanmış veya hizmete konulmuş ve bozulmaları halinde radyoaktivite yayan makineler,
• bir makinenin parçasını teşkil eden radyoaktif kaynaklar,
• ateşli silahlar,
• benzin, mazot, parlayıcı sıvılar ve tehlikeli maddeler için depolama tankları ve boru hatları,
• sadece yolcuların hava veya karayolu, demiryolu veya su yolu şebekeleriyle taşınmasına mahsus araçlar ve bunların römorkları ile eşyanın hava ve kara yolu veya demiryolları ve su yolları şebekeleriyle taşınması için tasarlanmış araçlar ve bunların römorkları (maden üretim sanayiinde kullanılan araçlar da dahil),
• denizde hareket eden vasıtalar ve seyyar açık deniz tertibatları ile bunların üzerindeki teçhizatlar,
• füniküler dahil kişilerin kamuya açık veya özel taşınmalarına mahsus kablolu taşıma hatları,
• 74/150/EEC sayılı Direktifin 1.1 maddesinde belirtilen tarım ve orman traktörleri,
• özellikle askeri amaçlarla veya emniyeti sağlamak amacıyla tasarlanmış ve inşaa edilmiş makineler,
• 15 dereceden daha fazla bir eğimle yerleştirilmiş sabit raylar arasında hareket eden bir kabine sahip insan ve eşyaların taşınmasına mahsus asansörler ile madenlerde kullanılan cevher asansörleri, tiyatro asansörleri ve insan ve/veya yük kaldırmak için kullanılan şantiye asansörleri,
• üzerlerinde küçük dişlilerin hareket ettiği ray kullanan insan taşıyıcı araçlar.

Makineler veya emniyet teçhizatları için, bu direktifte atıfta bulunulan risklerin kısmen yada tamamen özel Topluluk direktifleri kapsamında yer alması halinde, bu direktif (makine direktifi) risklere karşı bu tür makinelere veya emniyet teçhizatlarına uygulanmayacaktır.

Makineler için, risklerin esas itibariyle elektrikten kaynaklandığı durumlarda, bu tür makineler, münhasıran 73/23/EEC sayılı Alçak Gerilim Cihazları direktifi kapsamına girer.

Bir ürüne birden fazla yeni yaklaşım direktifi uygulanıyor olabilir. Böyle bir durumda Makineler Direktifinin birinci maddesinin dördüncü ve beşinci alt-bölümleri uygulanmadıkça ürün ilgili bütün direktiflerin gereklerine uygun olmak zorundadır.

İkinci el makinelerin Makineler Direktifinin kapsamına girip girmediği konusunda oldukça karışık bir durum bulunmaktadır. Makineler Direktifi sadece yeni makineleri kapsamına almaktadır. Bunun sonucu olarak 1 Ocak 1995 tarihinden önce piyasaya arz edilen makineler bu direktifin kapsamı dışında kalmaktadır. Yine bu makineler bu tarihten sonra ikinci el olarak ticarete konu olurlarsa da bu Direktif hükümleri uygulanmamaktadır. Ancak 1 Ocak 1995 tarihinden sonra Avrupa Ekonomik Alanı (AEA) dışından ithal edilmiş olan ikinci el makineler yeni makineymiş gibi kabul edilmek ve AEA piyasasına sunulduğunda CE işareti taşımak zorundadır.

Makinenin bakımı sırasında yıpranan ya da bozulan parçalar orijinaliyle eşdeğer veya benzer parçalarla değiştirilebilir ancak, bu genelde makinenin emniyet risklerini değiştirmemelidir. Bu durumda makinenin uygunluğunun tekrar değerlendirilmesine gerek yoktur. Ancak değiştirilen parçalar orijinalinden büyük ölçüde farklılık gösterirse emniyet gerekleri değişebilir. Bu durumda makinenin, direktifin emniyet gereklerini karşılayıp karşılamadığı yeniden belirlenmelidir. Örneğin; bir araçtaki motorun daha güçlü bir motor tipi ile değiştirilmesi aracın süspansiyonunun, sürüş şaftının ve frenlerinin de değiştirilmesini gerekli kılabilir. Bu durumda, değerlendirilmesi gereken yeni bir makine yaratılmış olur.

Eski makinelerin teslimatı ile ilgili olarak, imalatçılar, makine satın alan işverenlerin kendi çalışanlarına Makineler Direktifinin bütün gereklerini karşılayan makineleri sağlama zorunluluğu bulunduğunun farkında olmalıdırlar. Bu yükümlülük Makineler Direktifinden değil; 89/655/EEC sayılı “İşyerinde İşçilerin İş Teçhizatı Direktifi”nden kaynaklanmaktadır. Bunun sonucu olarak alıcıların/işverenlerin yükümlülüğü yalnızca makinelerin CE işareti taşıyıp taşımadığını ve bir AT Uygunluk Beyanı bulunup bulunmadığını kontrol etmekle ortadan kalkmamaktadır. Herhangi bir şüphe durumunda işveren makinelerin güvenilirliğini kendiliğinden araştırmak ve makinenin temel emniyet ve sağlık gereklerini yerine getirmesinde gerekli tedbirleri almak zorundadır.

Makineler Direktifinin yanında Alçak Gerilim ve Elektromanyetik Uyumluluk Direktifleri de genel olarak makinelere uygulanabilir. Bunun yanı sıra, İnşaat Malzemeleri Direktifi, Basit Basınçlı Kaplar ve Basıçnlı Cihazlar Direktifi gibi diğer bazı direktif kombinasyonu da mümkündür.

Elektrikten kaynaklanan emniyet riski bulunan makinelere, bu riske yönelik olarak Makineler Direktifi değil, belirli gerilim sınırları dahilinde kullanılmak amacıyla tasarlanmış elektrikli teçhizatlarda 73/23/EEC sayılı Alçak Gerilim Direktifi uygulanır.

Komisyon, iş dünyasının isteği üzerine elektrikten kaynaklanan riskler taşıyan makinelerin bir listesini oluşturmaya çalışmış ancak, listenin içeriği konusunda üye devletler arasından genel bir uzlaşmaya varılamamıştır. Bu nedenle, şu anda bu konuda aşağıdaki ilkeler uygulanmaktadır.

Avrupa Standardizasyon Komitesi (CEN) makineler için uyumlaştırılmış Avrupa standartlarını, Avrupa Elektroteknik Standardizasyon Komitesi (CENELEC) ise elektrikli ürünler ile ilgili uyumlaştırılmış Avrupa standartlarını hazırlar. Standardı bu iki komiteden hangisinin geliştirdiği dikkate alınarak, bir ürüne Makineler Direktifi ve Alçak Gerilim Direktifinden hangisinin uygulanacağı tespit edilir.

Bu şu anlama gelmektedir; eğer Komisyon CEN’i belli bir makine için standart oluşturma konusunda görevlendirmişse Makineler Direktifinin Alçak Gerilim Direktifi ile beraber uygulanacağı kabul edilir. Eğer Komisyon belli bir makine için standart oluşturmak üzere CENELEC’i görevlendirmişse, münhasıran Alçak Gerilim Direktifi ilgili ürünü kapsar.

İmalatçı veya ithalatçı bir makinenin sadece Alçak Gerilim Direktifi kapsamına girdiği sonucuna hemen varmamalıdır. Çünkü Alçak Gerilim Direktifi esas olarak mekanik riskleri kapsamamaktadır (Söz konusu riskler ne kadar sınırlı sayıda olsa da.)

İlke olarak, elektrik enerjisiyle çalışan tüm ürünler Elektromanyetik Uyumluluk (EMC) Direktifinin gereklerini yerine getirmelidir. Bu, Makineler Direktifinin yanında EMC Direktifinin de uygulanmasının her zaman zorunlu olduğu anlamına gelmektedir.

Direktiflerin farklı yürürlüğe giriş tarihleri göz önünde bulundurulmalıdır. Bu durumda, 1 Ocak 1995 tarihinden sonra 1 Ocak 1996 tarihinden önce imal edilen bir makine, Makineler Direktifinin gereklerini karşılıyor fakat EMC Direktifinin gereklerini karşılamıyor olabilir. Bu durumda, imalatçının EMC Direktifinin uygulanmadığı hususunu makinenin dokümantasyonunda belirtmesi şartıyla, CE işareti ürüne iliştirilebilir. 1 Ocak 1996 tarihinden bu yana CE işareti her iki direktifin gereklerinin de yerine getirildiğini göstermektedir.

Genel olarak, imalatçının, iç üretim kontrolü (Modül A) ile temel gereklere uygunluğu sağlaması ve bunun sonucunda Uygunluk Beyanı düzenlemesi yeterlidir.

Direktifin IV No.lu Eki, farklı bir prosedür uygulanan ürünlerin listesini sunmaktadır. EK-IV testereler, el rendeleri (hand-fed planing machines), kalınlık ayarlayıcılar (thicknessers), elle çalışan zıvana makinesi (hand-fed tenoning machines), taşınabilir ağaç kesme makinesi, ütüler, enjeksiyon ve baskı kalıp makinesi, elle yüklenen kamyonlar ve araçlar, asansörlere hizmet veren araçlar (servicing lifts) gibi yüksek riskli makinelerle ilgilidir. EK-IV, elektro-duyarlı aygıtlar (sensor mats), elektromanyetik dedektörler, otomatik hareketli paravanalar ve zararlı maddelerden korunma yapıları gibi önemli emniyet aksamlarını da içermektedir.

Eğer ürünler Avrupa standartlarına göre imal edilecekse, imalatçı bu tehlikeli ürünler ve aksamları için şu yolları seçebilir;

• Teknik imalat dosyasını Onaylanmış Kuruluşla birlikte doldurur,
• Yukarıda ifade edilen teknik dosya temel alınarak standartların doğru uygulanıp uygulanmadığını bir onaylanmış kuruluşa inceletmek (Modül Aa),
• Ürünün bir numunesini AT Tip İncelemesi yapmak üzere (Modül B) onaylanmış kuruluşa göndermek.

Eğer bu riskli makinelerin imalatı ilgili Avrupa standardına göre yapılmıyorsa veya kısmen yapılıyorsa veya bu standartlar mevcut değilse, bu durumda bir tasarım Direktifin IV No.lu ekinde tanımlanan AT Tip İncelemesine tabi tutulmalıdır (Modül B). Bundan sonra imalatçı, imal edilmiş olan tipin değerlendirilmiş tipe uygun olduğunu belgelendirir (Modül C).

Bir makineye monte edilmek amacıyla alıcıya teslim edilen bağımsız hareket edebilen bir makineler (elektrik motoru gibi) veya bunların parçalarına CE işareti iliştirilmez. İmalatçı alıcıya Direktifin II B No.lu Ek’inde sözü edilen beyanı verecektir. Bu beyan, yapılan test ve ürün hakkında bilgi verir ve burada imalatçı makine veya parçalarının yalnızca Makineler Direktifinin temel gereklerine uyan bir makinede kullanıma sunulabileceğini beyan eder.

Son Güncelleme Tarihi: 07/06/2006

İletişim Bilgisi: Dış Ticarette Standardizasyon Genel Müdürlüğü
Eposta: dts@dtm.gov.tr