4703 sayılı Ürünlere İlişkin Teknik Mevzuatın Hazırlanması ve Uygulanmasına Dair Kanun ile getirilen temel ilkeler çerçevesinde ülkemizde kurulmaya çalışılan Avrupa Birliği'nin teknik mevzuat sisteminin iki önemli sacayağından birisi ürünlerin piyasaya arz aşamasında veya arz sonrasında yapılan piyasa gözetimi ve denetimi faaliyetleri ise, diğer sacayağı da üçüncü taraf uygunluk değerlendirmesi kuruluşları tarafından kamu adına yerine getirilecek olan uygunluk değerlendirme faaliyetleridir.
Sistem içerisinde uygunluk değerlendirme kuruluşlarının yetkili kamu kuruluşu tarafından belirlenecek kurallar çerçevesinde kamu adına piyasaya arz öncesi denetim (değerlendirme) görevini üstlenmeleri öngörülmüştür. Bu görevlerini yerine getirirken üretici ve tüketiciye eşit mesafede durmaları ve teknik ve idari özelliklerini görev ifa ettikleri sürece muhafaza etmeleri gerekmektedir. Bu özelliklerini koruyup korumadıklarının denetimini yapacak olan ise ilgili kamu kuruluşudur.
Uygunluk değerlendirme kuruluşları kendilerini görevlendiren kamu kuruluşuna karşı sorumlu olacaklar, eğer uygunluk değerlendirme faaliyetlerini kurallara uygun bir şekilde yerine getirmezlerse ilgili kamu otoritesi tarafından idari para cezasına çarptırılmaları ve fiilin ağırlığına göre uygunluk değerlendirme faaliyetlerinden men edilmeleri söz konusu olabilecektir.
Üçüncü taraf uygunluk değerlendirme kuruluşlarına ilişkin düzenlemeler 4703 sayılı Kanun'a istinaden yayımlanan Uygunluk Değerlendirme Kuruluşları ile Onaylanmış Kuruluşlara Dair Yönetmelik le belirlenmiştir. Yönetmeliğin hazırlanmasında AB’nin “Yeni Yaklaşım ve Global Yaklaşım Politikalarına Dayanılarak Hazırlanan Direktiflerinin Uygulanmasına Dair Rehber”den faydalanılmıştır. Bu Yönetmelik, ürünlerin piyasaya arz edilmeden önce ilgili teknik düzenlemelere uygun olarak üretilip üretilmediklerinin tespit edilmesi amacıyla yapılacak uygunluk değerlendirmesini gerçekleştirecek olan uygunluk değerlendirme kuruluşları ve onaylanmış kuruluşların taşıması gereken şartları, onaylanmış kuruluşların görevlendirmesine ilişkin prosedürü ve bu kuruluşların çalışma usul ve esaslarını belirlemektedir.
Bu Yönetmelikle, oluşturulacak uygunluk değerlendirme kuruluşları ve onaylanmış kuruluşlar yoluyla, piyasaya arz edilecek ürünlerin teknik düzenlemelere uygun olup olmadığının öncelikle bağımsız ve tarafsız olan bu kuruluşlarca denetlenmesi hedeflenmekte ve piyasaya güvensiz ürün sunulması ihtimalinin mümkün olduğunca en aza indirilmesi amaçlanmaktadır.
Ayrıca, bu Yönetmelik, getirilen yeni sistemin etkin bir şekilde çalışmasında kilit önemi haiz uygunluk değerlendirme kuruluşları ve onaylanmış kuruluşların belirlenmiş kurallara göre ülkemizde faaliyete başlamalarına vesile olacaktır.
Bu Yönetmelik ile getirilen sistem gereğince Devlet, ürünlere yönelik hazırladığı teknik mevzuata uygunluğun, ürün piyasaya arz edilmeden önce denetlenmesi görevini kendi koyduğu kurallar çerçevesinde hareket edecek ve kendisine karşı sorumlu olacak uygunluk değerlendirme kuruluşları ve onaylanmış kuruluşlar vasıtasıyla yerine getirilmesini sağlayacağı için, ürünlerin piyasaya arzı sonrasında gözetim ve denetimi için harcayacağı kaynaklardan tasarruf etmiş olacaktır.
“Onaylanmış Kuruluş” test, muayene ve/veya belgelendirme kuruluşları arasından, bir veya birden fazla teknik düzenleme çerçevesinde uygunluk değerlendirme faaliyetinde bulunmak üzere, yetkili kuruluş tarafından yetkilendirilen özel veya kamu kuruluşudur. Onaylanmış Kuruluşlar diğer uygunluk değerlendirme kuruluşları arasında özel bir kategori olup, sadece Yeni Yaklaşım Direktiflerini uyumlaştıran yönetmelikler kapsamında faaliyet göstermeleri söz konusudur. Ayrıca, onaylanmış kuruluşların görevlendirilmesi prosedürleri de diğer uygunluk değerlendirme kuruluşlarının görevlendirilmesinden farklılık göstermektedir.
Onaylanmış kuruluşlar Avrupa Birliği'nin Yeni Yaklaşım Politikası'na istinaden yürürlüğe koyduğu direktifler kapsamında faaliyet göstermek üzere Yetkili Kuruluşlar tarafından görevlendirilirler. Yetkili Kuruluşlar kendilerine başvuran onaylanmış kuruluş adayları arasından uygun göreceği sayıda onaylanmış kuruluş görevlendirebilir. Yetkili Kuruluşlar bu görevlendirmeyi yaparken,
* 4703 sayılı Ürünlere İlişkin Teknik Mevzuatın Hazırlanması ve Uygulanmasına Dair Kanun,
* 4703 sayılı Kanun'un uygulama yönetmeliklerinden Uygunluk Değerlendirme Kuruluşları ile Onaylanmış Kuruluşlara Dair Yönetmelik,
* Yetkili Kuruluşlar tarafından yayımlanan ilgili ürün yönetmeliği
* Ürün yönetmeliklerine istinaden yayımlanan ve onaylanmış kuruluşların taşıması gereken kriterleri gösteren mevzuat
tarafından belirlenmiş olan kriterlere uygunluk incelemesi yapacaktır.
Yetkili Kuruluşların onaylanmış kuruluşların yeterliliklerini değerlendirmesi sürecinde en önemli araçlardan bir tanesi akreditasyondur. Yasal olarak zorunlu olmayan akreditasyon onaylanmış kuruluş olma sürecinde yeterliliğin kanıtlanması bakımından uygulamada son derece yaygın bir yöntem olarak karşımıza çıkmaktadır.
Ayrıca, uygunluk değerlendirme kuruluşlarınca verilecek uygunluk belgelerinin uluslararası kabul görebilmesi için bunların ilgili mevzuattaki kriterlere uygunluğunun temini ve ülkemizde ulusal akreditasyon sisteminin yerleşmesi gerekmektedir. Akreditasyon sisteminin yerleşmesi, AB’ne paralel bir standardizasyon sisteminin kurularak etkin ve sorunsuz çalışmasının vazgeçilmez unsurlarının başında gelen uygunluk değerlendirme kuruluşlarına duyulan güvenin tesis edilmesi bakımından önem taşımaktadır. Bahsedilen faaliyetlerin ülkemizde de ulusal bir akreditasyon kuruluşu tarafından yürütülmesi amacıyla, DTM’nin yaptığı çalışmalar sonucunda Türk Akreditasyon Kurumu (TÜRKAK) 1999 yılında kurulmuştur. TÜRKAK’ın kurulması ile, ülkemizde bulunan ve teknik düzenlemelere konu olan ürün güvenliği, kalite, deney, muayene ve belgelendirme çalışmaları yapan laboratuvar ve belgelendirme kuruluşlarının yeterliliklerini tescil etmek ve uluslararası geçerliliklerini sağlamak hedeflenmiştir. TÜRKAK, 15 Haziran 2001 tarihi itibarıyla akreditasyon müracaatlarını kabul etmeye ve akreditasyon hizmeti vermeye başlamış olup halihazırda bu faaliyetlerine devam etmektedir.
Öte yandan, TÜRKAK’ın vermiş olduğu akreditasyon belgelerinin ve TÜRKAK’tan akreditasyon almış olan laboratuvar, muayene ve belgelendirme kuruluşlarının faaliyetleri sonucunda verecekleri uygunluk belgelerinin AB’nde tanınması, Kurumun Avrupa Akreditasyon Birliği’ne (European Accreditation: EA) tam üye olmasına ve EA üyeleri ile Çoktaraflı Anlaşma (Multilateral Agreement: MLA) imzalamasına bağlı bulunmaktadır. Bu bağlamda, TÜRKAK tam üyelik başvurusu için gerekli çalışmaları ve hazırlıkları tamamlayarak EA’ya 2002 yılı içerisinde başvuruda bulunmuştur. Söz konusu başvurunun Kasım 2002 tarihinde Kopenhag’da gerçekleştirilen EA’nın Genel Kurul Toplantısında değerlendirilmesi neticesinde TÜRKAK bir Mutabakat Muhtırası ile EA Tam Üyeliğine kabul edilmiştir.
Bir sonraki aşama olarak, TÜRKAK, deney laboratuvarları, kalibrasyon laboratuvarları, kalite yönetim sistemi belgelendirmesi ve muayene faaliyetleri alanında EA üyelerinin Çoklu Tanıma Anlaşması (MLA)'nda yer almak amacıyla 2005 yılı Mart ayı sonunda resmi başvuruda bulunmuş ve yaklaşık 1 yıllık bir değerlendirme ve izleme süreci sonunda 4 Nisan 2006 tarihinde MLA mekanizmasına dahil olmuştur.
Diğer taraftan, MLA'in ürün belgelendirme ve personel belgelendirme faaliyetlerini de kapsayacak şekilde genişletilmesi için resmi başvuru da Nisan 2006'da yapılmıştır. Bu sürecin de yaklaşık 1 yıl sürmesi beklenmektedir.
Bahsedilen sistemin ülkemizde ihdas edilmesi ihracatçılarımız ve yerli üreticilerimiz bakımından son derece önem taşımaktadır. Bu kuruluşların ülkemizde yerleşik olarak faaliyete başlamaları ile belgelendirme hizmetlerinin AB ülkelerindekine nazaran düşük olması ve ülkemizdeki yerleşik onaylanmış kuruluşların ülkemize ürün ihraç etmeyi amaçlayan başka ülkelerin üreticilerine de hizmet verecek olması sonucu döviz kazandırıcı bir etki beklenmektedir.
Yetkili kuruluşlar kendilerine başvuruda bulunan onaylanmış kuruluş adaylarının ilgili kriterlere uygunluğunu değerlendirip bir görevlendirme yapacaktır fakat bu görevlendirmenin yapılması bir kuruluşun onaylanmış kuruluş olması için yeterli değildir. Daha önce bahsedilen kriterler çerçevesinde yetkili kuruluşların uygun göreceği sayıda bir veya birden fazla teknik düzenleme kapsamında faaliyet göstermek üzere belirlenen bu kuruluşların adı, adresi, uygunluk değerlendirmesi yapacakları modüller ile ürünler ve seçilmelerinde dikkate alınan yeterlilik kriterlerinin (akreditasyon vs.) Müsteşarlığımız aracılığıyla AB Komisyonu'na bildirilmesi gerekmektedir.
Komisyon tarafından bu kuruluşlara bir kimlik kayıt numarası tahsis edilmesi ve anılan bilgilerle birlikte Avrupa Toplulukları Resmi Gazetesinde yayımlanması ve kimlik kayıt numarasının yine Müsteşarlığımız aracılığıyla ülkemize iletilmesi öngörülmüştür. Kimlik kayıt numarasının tahsisinden itibaren üç ay içerisinde yetkili kuruluşların görevlendirmeyle ilgili bilgileri (kimlik kayıt numarası, kuruluşların adları, adresleri, uygunluk değerlendirmesi yapacakları modüller ve ürünler) T.C. Resmi Gazetesinde yayımlaması ile görevlendirme tamamlanmış olacak ve aday kuruluş onaylanmış kuruluş statüsünü kazanacaktır.
Onaylanmış kuruluşlar ve uygunluk değerlendirme kuruluşları yaptıkları uygunluk değerlendirme faaliyetlerinden dolayı ürünle ilgili mevzuatı yürüten yetkili kuruluşa karşı sorumludur. Bu kuruluşların bahsedilen kriterleri kaybettiği ve sorumluluklarını yerine getirmediği tespit edilirse faaliyetlerinin geçici olarak durdurulması ve yetkili kuruluşça belirlenecek süre içerisinde bu konudaki eksikliklerin giderilmesinin istenmesi söz konusu olabilir. Bu süre içerisinde eksikliklerin giderilmemesi durumunda yetkili kuruluşça uygunluk değerlendirme kuruluşlarının ilgili teknik düzenleme(yönetmelik) kapsamındaki faaliyetine son verilir, onaylanmış kuruluşların ise "onaylanmış kuruluş statüsü" kaldırılır. Onaylanmış kuruluşlarla ilgili değişiklikler yine Dış Ticaret Müsteşarlığı aracılığıyla Komisyon'a iletilir.
Onaylanmış kuruluş olmayı planlayan test, muayene ve/veya belgelendirme kuruluşlarının öncelikle hangi ürün grubu alanında ve bu ürün grubuyla ilgili yönetmelikte öngörülen hangi modül kapsamında faaliyet göstereceklerini tespit etmeleri ve gerekli altyapıyı bu tespite ve ilgili mevzuatta öngörülen kriterlere göre gerçekleştirmeleri yerinde olacaktır.
